فضیلت صله رحم

به نام خدا
فضیلت صله رحم
قال الله تعالی: «وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيكُمْ رَقِيبًا».
از جمله واجبات دینی و اخلاقی مورد تأکید دین مبین اسلام، صله ارحام می باشد. 
صله رحم از دو واژه (صله) و (رحم) تشکیل شده است. «صله» از ریشه ی «وصل» به معنای پیوستن دو چیز است و «رحم» زهدان به معنی جای کودک در شکم مادر است.
واژه رحم در «صله رحم» استعاره برای قرابت و خویشاوندی است. معنی اصطلاحی صله رحم، ارتباط و دیدار با خویشاوندان و کمک به آن هاست.
تعدادی از نام های خداوند متعال مانند «رحمان» و «رحیم» با «رحم»، هم در لغت و هم در حقیقت هم ریشه اند.
در حدیث قدسی خداوند متعال می فرمایند: «انا الرحمانُ خَلَقتُ الرحم و شَقَقتُ لها اسماً من اسمی فَمَن وَصَلَها وَصَلَتهُ وَ مَن قَطَعها قَطَعَتهُ»؛ «من خدای رحمان هستم، رحم را خلق کردم و نام آن را از خود گرفتم، پس هر کس صله رحم کند او را به رحمت خویش متصل سازم و هر کس قطع رحم کند او را از رحمت خویش دور نمایم».
در روایات و سیره حضرات معصومین نیز بهترین عمل پس از ایمان، اولین سخنگوی قیامت، بهترین خصلت مؤمن و مهم ترین عامل طولانی شدن عمر صله رحم معرفی شده است.
امیرالمؤمنین علی در اهمیت صله رحم می فرمایند: «اکرِم عشیرتَک، فانهُم جَناحَک الذی به تَطیرُ. اصلُکَ الذی الیه تصیرُ و یدکَ التی بها تصول»؛ «خویشاوندانت را گرامی بدار؛ زیرا آنان بال و پر تو هستند که با آنان پرواز می کنی و اصل و ریشه تو می باشند که به ایشان باز می گردی [از آنان کمک گرفته و به آنان سرافرازی] و دست [یاور] تو هستند که با آن ها [به دشمن] حمله می کنی [و پیروز می شوی].
همچنین خداوند متعال در آیات متعددی قطع کنندگان صله رحم را در شمار زیانکاران و لعنت شدگان معرفی می نماید.
قال الله تعالی:
«الذین یَنقضونَ عهدَ اللهِ من بعدِ میثاقِهِ و یقطعونَ ما اَمَرَ اللهُ بِهِ اَن یوصلَ و یفسدونَ فی الارضِ اولئِکَ هُمُ الخاسِرون»؛ «کسانی که پیمان خدا را پس از استواریش می شکنند و آنچه را خدا پیوند خوردن به آن را فرمان داده است [مانند پیوند با پیامبران و کتاب های آسمانی و اهل بیت و خویشان] قطع می نمایند و در زمین تباهی و فساد برپا می کنند آنانند که زیانکارانند.
قال الله تعالی: «فَهَل عَسَیتُم اِن تَوَلَّیتُم اَن تُفسدوا فی الارضِ و تُقطِّعوا اَرحامَکُم»؛ «پس اگر [از خدا و پیامبر] روی گردان شوید آیا از شما جز این انتظار می رود که در زمین فساد کنید و [بر سر مال و منال دنیا] قطع رحم کنید.
براساس روایات، صله رحم به قدری در نظر خدا اهمیت دارد که حتی اگر فاسقان ارتباط خوبی با اقوام و خویشان خود داشته باشند، خداوند روزی آن ها را افزون می کند، ولی در مقابل کسانی که اهل نماز و روزه اند در صورت قطع رحم علاوه بر عذاب آخرت، از عمر و روزی آن ها نیز کاسته می گردد.
در حدیثی نقل شده که یکی از شیعیان از امام صادق پرسید: برخی خویشاوندانم خط و تفکری به غیر از فکر و مرام من دارند. آیا آنان بر من حقی دارند؟
حضرت فرمودند: آری، حق قرابت و خویشاوندی را چیزی قطع نمی کند. اگر با تو هم فکر و هم عقیده باشند که دو حق بر تو دارند: یکی خویشاوندی و دومی حق اسلام و مسلمانی.
باز در حدیثی از نبی مکرم اسلام سؤال گردید: «ایّ الاعمال ابغضُ الی الله؟ فقال: الشرکُ بالله. قال: ثم ماذا؟ قال: قطیعهُ الرحم».

محدوده صله رحم
از نظر فقها، ارحامی که صله ی آن ها واجب و قطع رحم با آن ها موجب غضب الهی، دوری از رحمت خداوند و یکی از گناهان کبیره شمرده می شود ارحام و بستگان نسبی می باشند یعنی آن دسته از خویشاوندانی که از طریق وحدت خون با انسان پیوند دارند.
اما از نظر علمای علم اخلاق ارحام به چهار دسته تقسیم می شوند:
1- ارحام نسبی: این قسم اولین و مهم ترین اقوام و خویشان انسان را تشکیل می دهند و عبارتند از: پدربزرگ، مادربزرگ و هرچه بالا رود. پدر، مادر، فرزندان پسری و دختری و فرزندان آن ها، خواهد و بردار. فرزندان آن ها . عموها، عمه ها، دایی ها، خاله ها و فرزندان ایشان.
این گروه مهم ترین مرتبه از مراتب ارحام را دارا می باشند و در صله ارحام از اولویت خاصی برخوردارند.
2- ارحام سببی: این قسم به واسطه ی پیمان زناشویی ایجاد می شود و ارتباط خاصی را میان خانواده ها ایجاد می کند. کسانی که به این واسطه ها داماد یا عروس خانواده دیگری می شوند علاوه بر حکم محرمیت، مسئولیت خاصی نسبت به اقوام و خویشان همسر خود پیدا می کنند و دامنه ی صله ارحامشان گسترده تر می شود.
3- ارحام رضاعی: بر اثر شیر خوردن نوزادان با شرایط خاصی این نوع از ارحام به وجود می آیند که علاوه بر احکام محرمیت بین خانواده شیردهنده و شیرخوار، تمام مسئولیت ها و آداب صله رحم بین آن دو مقرر می گردد.
4- ارحام روحانی: علاوه بر اقسام ذکرشده برخی از علمای علم اخلاق گروهی از ارحام را ذکر کرده اند که به سبب مسائل معنوی و روحانی جزء ارحام به شمار می آیند.
مرحوم شهید دستغیب در این زمینه می گوید:
همان طور که صله رحم با خویشان سببی و نسبی واجب است همچنین هرکس از طرف والد روحانی با شخصی نسبت پیدا کند نیز رحم روحانی محسوب می شود و صله رحم با او لازم و قطعش حرام است.
کسانی که از طریق روحانی ارحام محسوب می شوند دو گروه هستند:
الف. اولاد جسمانی پیامبر یعنی سلسله جلیله سادات
ب. مؤمنین و شیعیان یعنی کسانی که فرزند روحانی آن حضرت شده باشند که همه با هم برادرند.
در نتیجه می توان گفت که تمامی افراد فوق الذکر داخل در محدوده ی ارحام هستند و حکم وجوب صله رحم و حرمت قطع رحم در مورد تمامی آن ها جریان دارد و این مطلب بیانگر همان روحیه ی صمیمیت و برادری میان مؤمنین است که در توصیه های بزرگان دین بر آن تأکید شده است.
 
آداب صله رحم
1- سلام دادن: از اولین و مهم ترین آداب صله رحم سلام دادن است. چرا که سلام یکی از نام های خداوند متعال و دربرگیرنده ی پیام صلح و نزدیکی و مودت است. همچنین سلام کردن موجب نزول رحمت الهی می شود.
نبی مکرم اسلام می فرمایند:
هرگاه به هم برخوردید با سلام کردن و دست دادن دیدار کنید و با آمرزش خواهی از هم جدا شوید.
همچنین در روایات اسلامی حداقل صله رحم سلام کردن یا سلام فرستادن بیان شده است. یعنی اگر انسان توانایی آن را ندارد که مراتب عالی صله رحم که عبارت است از کمک های مالی، عاطفی و فکری را در حق خویشان خود انجام دهد، لااقل هراز چندی جویای حال آن ها باشد.
رسول گرامی اسلام می فرمایند:
«صِلوا ارحامَکُم وَلو بِتَسلیم»؛ «صله ارحام کنید هرچند با سلام کردن».
2-  دست دادن: مصافحه و یا دست دادن هنگام ملاقات از دیگر آداب اسلامی است که سفارش گردیده است؛ زیرا باعث زدودن تاریکی ها و کینه و همچنین آمرزش گناهان است.
رسول مکرم اسلام می فرمایند: 
با یکدیگر دست دهید زیرا دست دادن کینه و کدورت را از بین می برد.
3- معانقه: از دیگر آداب صله رحم و دیدار مؤمنین با یکدیگر معانقه کردن می باشد. معانقه غیر از روبوسی و به معنای در آغوش کشیدن یکدیگر می باشد.
امام باقر می فرمایند:
هر مؤمنی برای دیدن برادر خود برود خداوند برای هر گامی که برمی دارد یک ثواب می نویسد و یک گناه از او پاک می شود و یک درجه بالا برده می شود و چون در خانه اش را بکوبد، درهای آسمان به رویش گشوده گردد و چون با هم دست دهند و معانقه کنند [یکدیگر را در آغوش بگیرند] خدا رویش را به آن ها می کند.

مراتب صله رحم
1- ترک آزار خویشان: در آموزه های دینی یکی از برترین روش های صله رحم ترک آزار و اذیت خویشان معرفی شده است بدین معنا که انسان با پرهیز از عیب جویی کردن از آن ها، عدم دخالت در امورات اقوام و همچنین ترک غیبت، تهمت، زخم زبان و شماتت آن ها موفق به انجام یکی از مراتب عالی صله رحم می گردد.
امام صادق می فرمایند:
«اَفضَلُ ما توصَلُ به الرحم کفُ الذی عنها»؛ «برترین چیزی که با آن صله ی رحم می شود، خودداری کردن از اذیت و آزار آنان است».
2- صله و کمک عاطفی: از دیگر مراتب صله رحم، تفقد و جویا شدن از احوالات بستگان می باشد یعنی انسان به واسطه ابلاغ سلام، سرزدن به اقوام و دیدار با آن ها، دعوت به مهمانی، اهدای سوغات و هدایا، سبب دلجویی و خشنودی آن ها را فراهم سازد.

فضیلت صله رحم
از امام صادق نقل است که فرمودند:
«قارون در زمان حکومت حضرت موسی در اثر زمین لرزه به زیر زمین فرو رفته بود و خداوند ملکی را مأمور کرده بود تا روح او را به علت معاصی اش عذاب دهد. بعدها که یونس در شکم ماهی زندانی شد، شبی مشغول تسبیح و استغفار بود و ذکر «لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین» را زمزمه می کرد. خداوند صدای یونس را به گوش قارون رساند. قارون از ملکی که روح او را عذاب می کرد پرسید: صدای کیست؟
پاسخ داد: یونس نبی می باشد و در شکم ماهی حبس است. ماهی هم در دریا دارد می رود.
گفت: به من اجازه می دهی یک کلام با یونس حرف بزنم؟
گفت: بیا.
روح معذب قارون به کنار ماهی آمد و ناله کنان از یونس سؤال کرد که به من بگو خداوند شدیدالغضب با موسی بن عمران چه کرد؟
یونس گفت: افسوس که از دنیا رفت.
قارون گفت: خداوند رئوف و مهربان با هارون چه کرد؟
بونس گفت: افسوس که او هم از دنیا رفت.
قارون پرسید: کلثوم دختر عمران که همسر من بود چه شد؟
یونس گفت: اکنون هیچ یک از آل عمران باقی نمانده است.
قارون گفت: افسوس بر آل عمران و شروع به گریه کردن نمود.
خداوند به آن ملک فرمود: در عذاب او تخفیف بده، به خاطر این رقتی که برای قوم و خویش هایش داشت.
همین احوال پرسی کافی است در تخفیف عذاب او.
3- کمک جانی و مالی: گاهی تصور می شود که مراد از صله رحم منحصر در سلام و احوالپرسی و سرزدن به اقوام می باشد.
در حالی که این مقدار از صله رحم مرتبه ی نازل و ابتدایی آن می باشد بلکه عالی ترین مرتبه  صله رحم عبارت است از: یاری رساندن به خویشان در گرفتاری ها و رفع نیازهای مادی آن ها یعنی بر یک مؤمن واجب است که مراقبت نماید در حال نزدیکان و ارحام خود تا اگر با مشکلی مواجه گردیدند در صورت استطاعت آن را رفع نماید. چنان که در تکالیف و حقوق شرعی هم سفارش شده که خویشاوندان مقدم هستند.
قال الله تعالی:
«وأتِ ذی القربی حقَّهُ والمسکین».
همچنین نبی مکرم اسلام می فرمایند:
«مَن مشی الی ذی قرابهٍ بنفسهِ و مالهِ لِیَصِلَ رَحِمَهُ اعطاهُ اللهُ عزّ و جلّ اَجرَ مأهَ شهیدٍ»؛ «هر شخصی که با جان و مالش صله رحم کند خداوند متعال اجر صد شهید را به او می دهد».
مولای متقیان، علی نیز می فرمایند:
«فَمَن آتاه الله مالاً فَلَیَصِلَ بِهِ قرابَتَهُ»؛ «کسی که از سوی خدا ثروتی به دست آورد باید بستگان خویش را به وسیله آن دستگیری کند».
داوود بن کثیر رقّی نقل می کند: 
خدمت حضرت صادق نشسته بودم قبل از اینکه من سخنی بگویم ایشان فرمودند: ای داوود! روز پنج شنبه اعمال شما را بر من عرضه داشتند، در بین آنچه از اعمال تو عرضه شد صله رحمی که در مورد پسرعمویت کرده بودی مرا خوشحال کرد.
در ادامه داوود می گوید: پسرعمویی داشتم که دشمن اهل بیت و خیلی خبیث بود. شنیدم وضع مالی او خوب نیست، قبل از رفتن به مکه مقداری پول برایش حواله دادم، وقتی به مدینه رسیدم، حضرت صادق جریان را به من فرمود.

آثار صله رحم
1- طول عمر: شخصی به نام میسر از امام صادق نقل کرده که فرمودند: 
ای میسر! گمان می کنم به خویشان خود نیکی می کنی؟
گفتم: آری، فدایت شوم. من در نوجوانی در بازار کار می کردم و دو درهم مزد می گرفتم. یک درهم آن را به عمه ام و درهم دیگر را به خاله ام می دادم. آنگاه امام فرمودند: به خدا سوگند تاکنون دوبار مرگت فرا رسیده ولی به خاطر صله رحم به تأخیر افتاده است.
همچنین در حدیث دیگری امام صادق می فرمایند:
ما غیر از صله رحم چیزی نمی شناسیم که بر عمر بیفزاید تا آن جا که گاهی عمر کسی سه سال است و وقتی که اهل صله رحم می شود خداوند هم سی سال بر عمرش می افزاید و آن را سی و سه سال می کند و گاهی عمر کسی سی و سه سال است و قطع رحم می کند و خداوند هم سی سال از عمر او می کاهد و عمرش را به سه سال کاهش می دهد.
2- فراوانی روزی: قال رسول الله:
«مَن سرّهُ ان یَمُدَّ اللهُ فی عمرهِ و ان یبسُطَ لهُ فی رزقه فلیصِل رَحِمَهُ»؛ «هرکس دوست دارد عمرش را طولانی و روزی اش را افزایش دهد، باید صله رحم کند».
3- حسن خلق: قال الصادق:
«صلهُ الارحام یَحسُنُ الخُلُق»؛ «رسیدگی به خویشان و صله رحم، اخلاق را نیکو می کند».
4- پاکی اعمال و رفع بلا: قال الباقر:
«صلهُ ارحام تُزّکی الاعمال و تَدفعُ البلوی»؛ «رسیدگی به خویشان، اعمال را پاک و بلا را دور می سازد».
5- آسانی حساب: قال الصادق:
«انّ صله الرحم تُهوَّنُ الحساب یوم القیامه»؛ «معاشرت و رفت و آمد با خویشاوندان، حساب روز قیامت را بر انسان آسان می کند».
6- آبادی شهرها: به یقین داشتن جامعه ای ایده آل منوط به داشتن واحدهای کوچک اجتماعی سالم و موفق به نام خانواده و خویشان است. زمانی که صله رحم با مراتب عالی اش همچون یاری رساندن عاطفی، مالی، جانی و فکری محقق شد، قطعاً با اصلاح خانواده ها، جامعه ای موفق و نیرومند را شاهد خواهیم بود.
قال الصادق:
«صله الرحم و حُسنُ الجوار یَعمران الدیار»؛ « «صله رحم و خوش رفتاری با همسایه شهرها را آباد می کند».

نویسنده : سید محمد جواد آل مولانا