گمشده بشر

 گمشده بشر 
عدالت مهمترین گمشده بشر در طول تاریخ ، و بزرگترین هدف انبیاء الهی از آدم تا خاتم بوده است .(لَقَد أَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَيِّناتِ وَأَنزَلنا مَعَهُمُ الكِتابَ وَالميزانَ لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ ) حدید/25.عدالت و عدالت خواهی نشأت گرفته از فطرت پاک انسانی بوده و انسان ذاتا به آن تمایل و گرایش دارد .  
عدل در لغت در معانی: مقابل ستم، مقابل بیداد، داد، مقابل جور، ... مقابل ظلم،نصفت، قسط، عدالت، انصاف، امری بین افراط و تفریط، مساوات در مکافات به نیکی نیکی و به بدی بدی و...بکار رفته است .( لغت نامه دهخدا )
عدالت از دیرباز مورد توجه علما و دانشمندان بوده و در ماهیت و چگونگی اجرای آن مباحث مختلفی را مطرح کرده اند. ابو نصر فارابی در یکی از تعاریف خود  در باب عدالت چنین می نویسد : استعمال الانسانُ افْعالَ الفضیلةَ فیما بَینَهُ و بین غَیرِهِ ای فضلیةَ کانَتْ» یعنی (عدالت) عبارت است از به کار بردن افعال فاضله میان خود و دیگران، هر فضیلتی که [ممکن] باشد.
خواجه نصیرالدین طوسی نیز در تعریف عدالت و عادل می گوید:
«عادل حقیقی کسی است که تعدیل قدرتهای نفسانی و تقویم اقوال و افعال را که از قوای نفسانی صادر می شود داشته باشد»
حضرت امام خمینی (ره) توجه ویژه ای به مفهوم والای عدالت داشته اند و در کتابها و سخنرانی های مختلف در خصوص تفسیر عدالت و نقش آن در جوامع انسانی مطالبی را بیان داشته اند . عقبه فکری حضرت امام (ره) در ارائه تصویری از عدالت برخاسته از مفاهیم اصیل انسانی و اسلامی است . از دیدگاه حضرت امام عدالت نه تنها کیفیتی نفسانی است که انسان را به رعایت تقوا و پاکی و انجام واجبات و ترک محرمات می خواند بلکه دارای بعد گسترده اجتماعی و سیاسی و اقتصادی نیز هست .ولذا فضیلتی است که به نهادها ، گروه ها ، شئون اجتماعی وجامعه نیز تعلق می گیرد . و جامعه را به سامان می آورد و دنیا را به اصلاح و سعادت دنیایی و اخروی فرد و جامعه را تامین می نماید . به تعبیر حضرت امام (ره) با ایجاد عدالت و قسط در جامعه «انسان» ساخته می شود . (مجله حضور/تابستان1380/شماره 36)
برخی از ارزشها هستند که در برهه ای از زمان و به دلایلی اولویت پیدا می کنند و زمانی دیگر جای خود را به ارزشهای دیگری می دهند و اولویت خود را از دست می دهند . در این میان عدالت جزء مفاهیم ارزشی هست که هیچگاه کهنه نشده از اولویت نیازهای ضروری بشر خارج است . بشر در طول زمان ها برای بدست آوردن آن مبارزه کرده و چه جانهای شریفی که در راه رسیدن به آن فدا شده هست . 
با مطالعه روایات ظهور منجی عالم در ادیان مختلف با یک مفهوم مشترکی روبرو هستیم و آن ظهور منجی برای ایجاد عدل و داد در عالم است . شاخصه اصلی منجی در همه ادیان و مذاهب عدالت خواهی و ایجاد عدالت با نیرویی ویژه و ماورایی می باشد.
در روایات اسلامی نیز دلیل ظهور حضرت مهدی (عج) اقامه عدل و داد در جهان بیان شده است .
در حدیث متواتر و مشهور از امیرالمومنین علی (ع) به نقل از رسول مکرم اسلام فرمودند : لَو لَم یَبقِ من الدنیا الا یَوم لَبعثَ اللهُ عَزّوجل رَجُلاً منّا یَملؤُها عدلاً کَما مُلئِت جَورا . اگر از دنیا یک روز بیشتر باقی نماند ، خداوند مردی از اهل بیت مرا مبعوث می کند تا دنیا را پر از عدل و انصاف کند ، هم چنانکه پر از ظلم و جور شده است . 
هر چند هدف از ظهور حضرت مهدی در بسیاری از روایات اسلامی انتشار رایحه عدالت و اقامه آن در جامعه هست ولی این نیز هدف غایی و نهایی ظهور نیست. برای روشن شدن مطلب به فرمایشی از حضرت امام خمینی (ره) اشاره می کنیم : ... حالا هم يك جمعى پيدا شده‏اند كه اينها نويسنده‏اند و خوب هم چيز مى‏نويسند لكن آيات قرآن را عكس آن چيزى كه فلاسفه و عرفا آن وقت [مطرح‏] كرده بودند و همه ماديات را برمى‏گرداندند به‏ معنويات، اينها تمام معنويات را به ماديات بر مى‏گردانند، عكس آنها....حالا هم يك دسته‏اى پيدا شده‏اند كه اصل تمام احكام اسلام را مى‏گويند براى اين است كه يك عدالت اجتماعى پيدا بشود؛ طبقات از بين برود. اصلًا اسلام ديگر چيزى ندارد؛ توحيدش هم عبارت از توحيد در اين است كه ملتها در زندگى توحيد داشته، واحد باشند. عدالتش هم عبارت از اين است كه ملتها همه به طور عدالت و به طور تساوى با هم زندگى بكنند؛ يعنى، زندگى حيوانى على السواء! يك علفى همه بخورند و على السواء با هم زندگى بكنند و- عرض مى‏كنم- به هم كار نداشته باشند، همه از يك آخورى بخورند. ... اسلام آمده است كه آدم بسازد يعنى يك آدمى كه طبقه نداشته باشد ديگر، همين را بسازد؛ يعنى حيوان بسازد.
 اسلام آمده است كه انسان بسازد اما انسان بى‏طبقه؛ يعنى همين. يعنى در اين زندگى يكجور زندگى بكنند و در اين عالم يك نحو زندگى بكنند؛ و يك دولت باشد و به اينها جيره بدهند، همه على السّواء جيره بدهند، و همه هم خدمت دولت را بكنند و اينها. اينها كانّه آيات و ضروراتى كه در همه اديان است، آنها را نديده مى‏گيرند. آيات را، آن قدرى را كه دلشان خواست و مى‏توانند، تأويل كنند به همين مطالب و آنهايى‏اش كه ديگر نمى‏توانند تأويل كنند، اصلًا ذكرى از آن نكنند، مَنْسى  باشند. ‏ (صحیفه امام خمینی /ج3/ص222)
در بیان حضرت امام (قدس الله نفسه الزکیه) هدف خلقت و بعثت انبیاء و اولیاء الهی برای ساختن انسان است . در این فرایند ایجاد بستر عدالت امری لازم است تا بتوان به این مهم با سرعتی مضاعف دست یافت . ایشان در این سخنان نقدی هم بر نظریه مارکسیسم و مبارزه با طبقات داشتند که هدف اسلام فقط از بین بردن طبقات نیست بلکه فراتر از آن ساختن انسان الهی در جامعه الهی است.هدف از برداشتن طبقات و نزدیک شدن انسانها و قلوبشان به یکدیگر از نظر اسلام، جلب رضایت خداست. 
اسلام و عدالت همیشه در کنار هم بوده و از هم جدایی ناپذیرند . اسلام عزیز همیشه دنبال اجرای عدالت بوده و حتی بی عدالتی در مورد حیوانات را نیز اجازه نمی دهد. در اندیشه اسلامی، انسان نمی تواند به ضعیف ترین موجودات مثل مورچه نیز ظلم کند . علی(ع) می فرماید : اگر تمام اقالیم هفتگانه را به من بدهند تا دانه جویی را از دهان مورچه ای بگیرم هرگز این کار را نخواهم کرد .
یکی از شاخصه های اصلی عدالت در جامعه ، عدالت اقتصادی است. تاکید اسلام برمسائل مالی و پرداخت خمس و زکات و انفاق در راه خدا و دوری از ربا و دزدی و اختلاس و... همه و همه بیانگر عدالت در توزیع ثروت می باشد . 
شهید مظلوم آیت الله دکتر بهشتی می فرماید : آنجا که چیزی به نام «عدالت اقتصادی» و «عدالت اجتماعی» باشد، همه شکم ها سیرند ، شکم گرسنه ای وجود ندارد. همه بیماران درمان می شوند ، بیمار بدون پزشک و دارو وجود ندارد. همه انسانها مسکنی و ماوایی دارند... .
امام خمینی (ره) می فرمایند: معنای(جنگ فقر و غنا) در اسلام بدین معناست که در اسلام ناب محمدی (ص) نه فقط این دو در کنار هم نیستند ، بلکه در این زمینه اسلام به جنگ دائمی می اندیشد و طبعا اسلام از جناح مقابل غنا یعنی فقر طرفداری خواهد کرد ، نه اینکه بر فقر تاکید کند. آنچه اسلام می خواهد این استکه فقیر را از زیر بار مستکبران بیرون آورد تا دیگر فقیر وغنی وجود نداشته باشدو همه برابر باشند .
امام علی (ع)در خطبه شقشقیه چنین می فرماید : وما اَخَذ اللهُ مِن العُلَما اَلا یُقارُّوا علی کِظَّه ظالِم ولا سَغَبِ مَظلُوم . اگر نبود عهدی که خداوند از دانشمندان گرفته که در برابر شکمبارگی هیچ ستمگرو گرسنگی هیچ مظلومی سکوت ننمایند ، دهنه شتر حکومت را برکوهانش می انداختم.
روشن است که در بیان امیرمومنان هدف از تشکیل و حفظ حکومت اسلامی را برای ایجاد عدالت و گرفتن حق مظلوم از ظالم بیان می کند که اگر این مهم نباشد انگیزه ای برای ادامه حکومت در ایشان نیست.
آنچه مشخص است اینکه تبلیغ و اجرای دین نیز در سایه اجرای عدالت است . شهید دکتر بهشتی می فرماید : هرجا که می گویند دین و اسلام هست و عدالت اجتماعی نیست ، بدانید که آن دین و اسلام قلابی است . اگر در جامعه اسلامی کوششی برای اقامه عدل نباشد کسی به سراغ ما نمی آید و بلکه برعکس جوان ما هم به جایی می رود که برای اقامه عدل گام برداشته اند چه خدا و اسلام باشد چه نباشد . جوان عاشق عدل است و خدا خواسته که جوان با این بینش به دنبال خدا برود ... چرا آدرس خدا را با آدرس عدل جدا کنیم ؟ این گناه ماست . آیا گرایش جوان به عدالت قابل تخطئه است؟ غیرخدایی است؟ مگر فطرت و عقل و قرآن جز این می گوید که : ان الله یأمر بالعدل . 
در بیان اوضاع آخرالزمان و ظهور حضرت حجت(عج) در روایتی از پیامبر اسلام (ص) آمده است : [حضرت مهدی] آنقدر به مردم ، مال می بخشد که اگر کسی بخواهد چیزی را به دیگری صدقه بدهد ، او می گوید ، من به آن احتیاجی ندارم. (مسنداحمد/ج2/ص530) همچنین در روایت دیگری می فرماید: [قائم(ع)] اموال را به طور صحیح بین مردم تقسیم می کند ودلهای امت محمد (ص) را بی نیازی پر می نماید و بین آنها عدالت برقرار می نماید . (المحجه البیضاء/ج4/ص341)
با توجه به مطالب ذکر شده بنابر حکم فطرت و عقل و آنچه از آیات قرآن و کلام معصومین برمی آید عدالت از مهمترین نیازهای جوامع بشری بوده که پیشرفتهای مادی و معنوی در سایه آن به تحقق می رسد . هدف از ارسال رُسُل تا قیام حضرت مهدی (ع) ایجاد عدالت در تمام جنبه های آن بوده و این عدالت پیش نیاز تعالی جوامع انسانی و رسیدن به مقام قرب الهی است .برای دعوت جهانیان به سوی خدای واحد و تبعیت از اسلام ناب محمدی (ص) برقراری عدالت اجتماعی و اقتصادی در سطح جهانی لازم است که با قیام حضرت مهدی (عج) و تشکیل دولت کریمه جهانی بدست خواهد آمد .

مصطفی نامدار 
پژوهشگر مسائل اجتماعی فرهنگی