Please enable JS
دعا و نیایش در قرآن و احادیث و ضرورت توجه به آن در عصر حاضر

دعا و نیایش در قرآن و احادیث و ضرورت توجه به آن در عصر حاضر

02 مرداد 1395 / نوشته شده توسط  / معارف اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم

عصری که ما در آن زندگی می¬کنیم، ویژگی¬هایی دارد که آن را از اعصار و دوران¬های گذشته متمایز می¬نماید و این ویژگی¬ها برخی مثبت و برخی منفی هستند.

ویژگی¬های مثبت پیشرفت¬های شگفت¬انگیز در عرصه¬های گوناگون است؛مانند امکانات فراوان در تولید، توزیع، حمل و نقل، ارتباطات، پزشکی، صنعت، آموزش، کامپیوتر، اینترنت، ماهواره، امکاناتی که در گذشتۀ نه چندان دور در حد محال و نا ممکن بودند؛امّا این سؤال وجود دارد که آیا این امکانات آرامش روحی و روانی با خود به همراه آورده است؟ آیا صلح و صفا و محبت و امنیت را هم توسعه داده است؟ آیا عدالت و انصاف و مروت، تقویت شده است؟ آیا دروغ، فریب، جنایت، قتل، تضییع حق دیگران کاهش پیدا کرده است؟به نظر می¬آید یک نسبت معکوس ایجاد شده است، یعنی هرچه مادیات و امکانات مادی زیاد شده،جنبه¬های معنوی زندگی انسان کاهش یافته و این نوع مسائل موجب بحران¬های روحی،روانی،اخلاقی ومعنوی شده است. نخبگان بشری برای حل این مشکل چه فکری نموده¬اند؟ آیا تنها علم، صنعت ، فلسفه و هنر می¬تواند پاسخگو باشد؟ آیا تاکنون به نسخه شفا بخش قرآن توجه شده است؟ قرآن می¬فرماید: «اَلا بِذکرِ اللهِ تَطمَِئنُ القُلوبُ»؛ «بدانید تنها با یاد خدا دلها آرام می گیرد.»( رعد /28)آیه دیگری که می¬فرماید:«مَن اَعرَضَ عَن ذِکری فَإنّ لَهُ مَعیشَه ضَنکا»؛ «و هرکس از یاد من روی برتابد، قطعاً زندگی تنگ و دشواری خواهد داشت»( طه/124) از آیات یاد شده معلوم می¬شود که پیشرفت¬های مادی و اختراعات و اکتشافاتی که در خدمت انسان¬ها قرار می¬گیرد، اگر چه ارزشمند است،و از دانشمندان عرصه¬های علم و صنعت و فن¬آوری باید کمال تشکر و قدردانی را به عمل آورد؛اما لازم است جنبه دیگر وجود انسان که روح و معنویت است،هم مورد توجه قرار گیرد تا زمینه های بروز و ظهور طغیان و فساد و زیاده¬خواهی و سوء استفاده از محصولات علم و صنعت کمتر شود. از اساسی¬ترین و مهمترین راه¬های تغذیه و تقویت روح انسان و شکوفایی عزت وکرامت نفس،توجه به دعا و نیایش به درگاه پروردگار جهانیان است.
جایگاه دعا در معارف اسلامی
سرچشمه اصلی اندیشه و معارف اسلامی در درجه اول خود قرآن و سنّت و سیره معصومین(علیهم السلام) می¬باشد. عالمان و اندیشمندان مسلمان در طول دوره¬های گذشته در رشته¬های گوناگون علوم و معارف اسلامی، موضوع دعا و مسائل مربوط به آن را مورد توجه قرار داده¬اند. از بزرگ¬ترین نعمت¬های خداوند متعال به بشریت، اقیانوس بیکران علوم نبوی(ص) و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) است که هر کس به فراخور حال خود از آن بهره می¬برد. دعاهای نقل شده از آن حضرات تنها بخشی از این اقیانوس گسترده و بیکران است که برای انسان¬های تشنه معرفت و معنویت به میراث مانده است. سرچشمه¬ای اصلی عرفان حقیقی همین قرآن ودعاهای مأثوره از ناحیه حضرات معصومین(علیهم السلام)است.به تعبیر امام خمینی(ره) ادعیه امامان معصوم(علیهم السلام)، قرآن صاعد است.
دعادر آیینه قرآن: اهتمام قرآن مجید به دعا جلوه¬های گوناگون دارد که آموزنده¬ترین و دقیق¬ترین راهنما با زیباترین اسلوب است. جامع¬ترین دعاها در کوتاهترین جملات، که خیر و سعادت دنیا و آخرت در آنها گنجانده شده است. ادعیه قرآن از دو جهت شایان توجه است: یکی شیوه ابداع و اعجاز در بلاغت، جامعیت الفاظ و جملات که همچون سایر معارف قرآن جذاب و شگفت¬انگیز است. جهت دیگر، معانی دقیق و لطیف دعاهایی که شامل همه نیازها و بیانگر همه دردها و درمان¬های مربوط به انسانیت انسان¬ها است. از سوی دیگر قرآن مجید متضمن دعاهای مردان و زنان برجسته¬ای است که حائز مقام عصمت و رهروان راستین آنهاست. مرحوم آیت¬الله مشکینی،چهل و هفت دعا ازدعاهای قرآنی رادرکتاب«مصباح المنیر» جمع¬آوری نموده است.
در آیات 190 تا 195 سوره آل عمران، سه موضوع ذکر، فکر و دعا در کنار هم قرار دارند و طوری مطرح شده¬اند که لازم و ملزوم هم هستند. با توجه به آیه «اِن فی خَلقِ السماوات وَ الاَرضِ وَ اختلافِ اللیلِ وَ النهار لَایات لِاُولیالالباب» (آل عمران/ 190) «الَلذینَ یَذکُرونَ اللهَ قِیاماً و قُعُوداً و عَلی جُنُوبهِم و یَتفکرُونَ فی خَلقِ السَموات و الارض ربّنا ما خَلَقتَ هذا باطِلاً سُبحانک فَقِنا عَذابَ النار»(آل عمران/ 191) از این آیه استفاده میشود که؛ 1- نشانه های خردمندی، یاد خدا در هر حال است. 2- اهل ذکر باید اهل تعقل و تفکر باشند. 3- ایمان بر اساس فکر و اندیشه ارزشمند است. 4- ایمان و اعتراف با تمام وجود ارزش دارد. نباید به اعتراف زبانی اکتفا کرد.5- ذکر و فکر، همراه یکدیگر ارزشمند است. 6- آنچه سبب رشد و قرب الهی است، ذکر و فکر مستمر است، نه مقطعی و موسمی. فعل مضارع نشان استمرار است. 7- شناخت حسی طبیعت کافی نیست، تعقل و تفکر لازم است. 8- آفرینش بیهوده نیست، پس ما هم نباید بیهوده و باطل زندگی کنیم. 9- هستی هدفدار است، پس هرچه از هدف الهی دور شویم به دوزخ نزدیک می¬شویم«فقنا عذاب النار» 10- اول تعقل و اندیشه، سپس ایمان و عرفان و آنگاه دعا و مناجات. 11- قبل از دعا خدا را ستایش کنیم. 12- ثمره عقل و خرد، ترس از قیامت است.(قرائتی، تفسیر نور،1388؛ ج11: ص6-675)
دعاونیایش در زلال روایات: بعد از قرآن، منبع اصلی ادعیه، روایات و احادیث پیامبر و اهل بیت(علیهم السلام) است. در طرح انواع دعاها علاوه بر پراکندگی در کتاب¬های حدیثی فراوان، گاهی کتاب¬ها و ابواب خاصی در مورد دعا تدوین شده است. از جمله درکتاب «اصول کافی»(یکی از کتب اربعه و منابع اصلی معارف شیعه) مرحوم کلینی(ره)، کتاب(بخش) ششم «اصول کافی» را به دعا اختصاص داده است و در این بخش در ضمن شصت باب چهارصد و نه حدیث در موضوعات متنوع مربوط به دعا جمع¬آوری شده است. در کتاب بحارالانوارعلامه مجلسی(ره)، در مجلدات 94 و 95 یعنی حدود نهصد و شانزده صفحه در ضمن صد و سی و یک باب به موضوع دعا پرداخته است. اینها علاوه بر مطالبی است که در لابلای ابواب دیگر راجع به دعا مطالبی آورده شده است.
در احادیث متعدد «دعا» این¬چنین معرفی شده است: دعا،بهترین نمود عبادت، هسته ومغز پرستش، استوانه دین¬داری، نور آسمان¬ها و زمین، کلید رستگاری، محبوب¬ترین عمل نزد خدا در روی زمین، بهترین وسیله تقرب به خدا، کلید رحمت و چراغ فروزان تاریکی¬ها، سلاح پیامبران، سپر مؤمنان و برطرف¬کننده گرفتاری¬ها است؛ منفورترین فرد نزد خدا کسی است که از دعا و نیایش به درگاه الهی خودداری کند و از خدا درخواستی نکند. (روحی، ترجمه اقبال الاعمال ،1386؛ ج1: ص5)
نکاتی که از بررسی آیات و احادیث مربوط به دعا به دست می¬آید: 1- مشتمل بودن دعاها به معارف دینی و الهی در باب توحید، معاد و صفات و افعال خداوند ومسایل اخلاقی وحقوقی ودیگر مسایل مربوط به زندگی انسان¬ها.
2-شرایط و آداب دعا و مناجات و ایجاد آمادگی روحی و معنوی برای حضور در پیشگاه پروردگار. 3- آسیب¬شناسی و آفت¬زدایی از زلال جاری دعا و مناجات که گاهی در اثر غفلت و تنبلی و وسوسه¬های درونی و بیرونی ایجاد می¬شود وبه شکل انحرافی و خرافات درمی¬آید. 4- پیامبر خدا و اهل بیت مطهراش با توجه به مقام عصمت و حجت الهی بودن هم در سخن و هم در عمل، راه درست دعا ونیایش را نشان داده¬اند.
تأثیر روحی و معنوی دعا: بوسیله دعا انسان از تنهایی و بی¬کس بودن و احساس حقارت و خواری در مقابل غیر خداوند بیرون می آید؛ لذا تشویق و توصیه مؤکد و مکرر به ذکر دعا بی¬جهت نیست؛ چون «زندگی، بی نیایش و حیات بیرون از جاذبه کمال الهی، همان جام خالی است که هنگام تولد به لبانمان می¬چسبانیم و موقع مرگ آن را دور می¬اندازیم»(علامه جعفری،نیایش حسین (علیه السلام)بی تا: ص8). یعنی زندگی بدون دعا و ذکر و یاد خدا، معنی، غایت و فلسفه خود را از دست می¬دهد. درواقع دعا ونیایش، اتصال دل انسان به اقیانوس بیکران هستی است.همان¬طور که یک استخر یا یک برکه که به رودخانه یا دریا متصل باشد، همیشه اعتدال و اندازه اش حفظ می¬شود و هرقدر با سطل و موتور پمپ آب آن کشیده شود باز از دریا یا رودخانه پر می¬شود و یا اگر آب زیاد به آن اضافه شود، سرریز نمی¬شود و اضافه¬اش به دریا می¬رود. انسان بوسیله دعا و مناجات به اقیانوس هستی متصل و مرتبط می¬شود و در شکست و پیروزی، فقر و غنا، بیماری و بهبودی،غم وشادی و در هر حال دچار افراط و تفریط و طغیان و افسردگی نمی¬شود. و می¬تواند از تعادل روحی و روانی و رفتاری برخوردار باشد.
در مکتب انسان پرور اسلام دعا به شکل عمیق،وسیع و سازنده ارائه شده است و هم از لحاظ دعای شخصی و هم دعاهای آیینی از غنای معرفتی، معنوی، تربیتی و اجتماعی برخوردار است. مثل نماز جمعه، جماعت، مناسک حج ابراهیمی، عید فطر و عید قربان، دعاهای مأثوره مثل دعای کمیل، مناجات شعبانیه، زیارت عاشورا و دعاهای صحیفه سجادیه.
نویسنده: حجت الاسلام والمسلمین یعقوب قاسمی خوئی (استاد دانشکده الهیات دانشگاه تبریز)



این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
آخرین ویرایش در شنبه, 02 مرداد 1395 ساعت 17:48

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.